Frjálst land

“Ég held að fæstir geri sér grein fyrir því hvað þetta er mikið, umfangið á þessu regluverki. Mest kemur náttúrulega í gegnum EES-samninginn.“

Haft var eftir Katrínu Pétursdóttur, forstjóra Lýsis, í áramótablaði Viðskiptablaðsins að á meðan tækifærin væru á hverju strái til aukinnar verðmætasköpunar á Íslandi væru „það helst kvaðir og reglufargan frá Evrópusambandinu“ sem legðu stein í götu þess að hægt væri að grípa þau með vísan í aðild Íslands að EES-samningnum og regluverkið sem innleiða þarf í gegnum hann. „Þetta reglufargan hefur þegar og á eftir að hamla okkur.“

„Þegar regluverkið er orðið jafn íþyngjandi og raun ber vitni dregur það kraftinn úr frumkvöðlum til nýsköpunar. Í þessu samhengi dugir að horfa til stórþjóða innan Evrópusambandsins á borð við Frakkland og Þýskaland til að sjá skaðsemi þessa reglufargans Evrópusambandsins. Ég óttast að Ísland dragist niður á sama plan og Evrópusambandslöndin ef fram heldur sem horfir,“ sagði hún enn fremur.

„Hægja á þessu regluflæði til okkar“

„Ég held að fæstir geri sér grein fyrir því hvað þetta er mikið, umfangið á þessu regluverki á fjármálamarkaði. Mest kemur náttúrulega í gegnum EES-samninginn,“ sagði Ingvar Haraldsson, greiningarstjóri Samtaka fyrirtækja á fjármálamarkaði (SFF), um íþyngjandi regluverk fyrir atvinnulífið í Dagmálum á mbl.is 5. nóvember síðastliðinn. Að meðaltali hefði verið um að ræða meira en eina gerð á viku árið 2023. „Fyrir lítið land er þetta náttúrulega, með lítinn markað og fámenn fyrirtæki, þá er þetta töluvert íþyngjandi.“

Heiðrún Jónsdóttir, framkvæmdastjóri SFF, sagði í þættinum að evrópsk fjármálafyrirtæki hefðu miklar áhyggjur af því að Evrópusambandið væri að regluvæða sig úr samkeppni. Mikið hefði verið talað um að draga úr regluverki en lítið gerzt. En við vonumst sannarlega til þess að það fari eitthvað að hægja á þessu regluflæði sem kemur til okkar.“ Vegna íþyngjandi regluverks sambandsins væru fjárfestingar að færast frá Evrópu til Bandaríkjanna og Asíu. „Okkur finnst það alveg vera svona í umræðunni eins og hún er núna að það gæti eitthvað farið að gerast hérna á Íslandi en auðvitað er það þannig að mest af þessu kemur frá Evrópu.“

„Tilefni til þess að staldra við“

„Fyrir fyrirtækin þá standa þau frammi fyrir því að vera að taka á sig alls konar skyldur, skuldbindingar og kvaðir. Greiða jafnvel milljarða á ári, jafnvel stærri fjárhæðir ef við tökum atvinnulífið í heild, til þess að eiga aðgang að markaðinum,“ sagði Sigurður Hannesson, framkvæmdastjóri Samtaka iðnaðarins, í þættinum Sprengisandi á Bylgjunni 16. nóvember síðastliðinn með vísan til EES-samningsins og ákvörðunar Evrópusambandsins um að leggja refsitolla á innflutt kísiljárn framleitt á Íslandi þvert á ákvæði samningsins.

Sigurður sagði EES-samninginn mjög mikilvægan „en ef við tökum á okkur allan þennan kostnað og eigum síðan allt í einu ekki greiðan aðgang [að innri markaði Evrópusambandsins] þá hlýtur það að vera tilefni til þess að staldra við og velta þessu fyrir okkur. Ég held að fleiri og fleiri muni velta því fyrir sér hvernig samningurinn er í framkvæmd. Af hverju sé þá verið að innleiða allt þetta regluverk.“

Stjórnvöld verði að taka slaginn

„Ég held að íslenzk stjórnvöld þurfi bara að taka þennan slag, sinna þessu ekki og mæta afleiðingunum eða sjá hvað gerist,“ sagði Benedikt S. Benediktsson, framkvæmdastjóri Samtaka verslunar og þjónustu, í Bítinu á Bylgjunni 8. september síðastliðinn. Umfjöllunarefnið var reglugerð Evrópusambandsins um plastvörur sem innleiða á hér á landi vegna aðildar Íslands að EES-samningnum en samkvæmt henni ber að merkja allar einnota plastvörur sem slíkar á opinbera tungumálinu.

„Verð á vörum sem þurfa þá að vera með áprentaðri merkingu á íslenzku erlendis frá muni hækka í einhverjum tilvikum. Það sem er kannski ekki síður hættan er að framleiðendur sem innlendir innflytjendur eiga í viðskiptasambandi við muni bara líta svo á að íslenzki markaðurinn sé svo lítill að það sé ekki kostnaðarins eða umstangsins virði að standa í því að selja Íslandi vörur,“ sagði Benedikt enn fremur við Vísi 5. september. Enginn vilji væri hjá Evrópusambandinu til þess að taka tillit til aðstæðna hér á landi.

Hentar ekki íslenzkum aðstæðum

„Við getum ekki speglað evrópskar lausnir beint yfir án þess að greina áhrifin á íslenzkt atvinnulíf, verðlag og vöruúrval,“ sagði Guðrún Aðalsteinsdóttir, framkvæmdastjóri Krónunnar, í aðsendri grein á fréttavef Viðskiptablaðsins 17. október. Tilefnið var auknar kvaðir fyrir atvinnulífið sem fylgja munu nýju regluverki í gegnum EES-samninginn um einnota umbúðir. Regluverkið tæki mið af stórum markaðssvæðum á meginlandi Evrópu en ekki hérlendum aðstæðum.

„Flest okkar eru sammála um að draga þurfi úr umfangi einnota umbúða og í því geta einnig falizt tækifæri til nýsköpunar í umbúðalausnum og samstilltu átaki framleiðenda, verslana og neytenda. En útfærslan verður að taka mið af sérstöðu Íslands. Við búum dreift, erum háð innflutningi og stöndum frammi fyrir löngum flutningsleiðum og krefjandi veðurfari,“ sagði hún enn fremur. Hættan væri að vörur hyrfu úr hillum, ekki vegna gæða þeirra heldur umbúða. Regluverkið hentaði ekki Íslandi.

Hannað fyrir miklu stærri markaði

„Reglugerðir sem koma frá Evrópu gera oft ráð fyrir miklu stærri starfsemi en við höfum hér og eru því oft þungar fyrir þá starfsemi,“ var haft eftir Guðnýju Helgu Herbertsdóttur, forstjóra VÍS, í ViðskiptaMogganum 24. júlí varðandi rekstrarumhverfi fjármálafyrirtækja á Íslandi. Taka þyrfti meira tillit til þess í þeim efnum að Ísland væri lítið samfélag. Þessar aðstæður kölluðu meðal annars á sameiningu fyrirtækja og meira samstarf á milli þeirra til þess að draga úr rekstrarkostnaði.

„Við búum við regluverk sem er oft á tíðum hannað fyrir mun stærra markaðsumhverfi. Fjármálaþjónusta er þar af leiðandi tiltölulega dýr á Íslandi miðað við hvað gengur og gerist annars staðar,“ sagði Haraldur Þórðarson, forstjóri Skaga, í Dagmálum á mbl.is 4. júlí síðastliðinn með vísan til regluverks frá Evrópusambandinu sem innleitt er hér á landi í gegnum EES-samninginn en nær allt regluverk um fjármálamarkaðinn á Íslandi kemur þaðan.

„Hversu flókið regluverkið er orðið“

Fram kom í máli Lilju Bjarkar Einarsdóttur, bankastjóra Landsbankans, í Dagmálum í ágúst 2022 að eftirlitskröfur, sem rekja mætti til regluverks frá Evrópusambandinu í gegnum EES-samninginn, þýddu að vinna færi í vaxandi mæli í skriffinnsku. Sífellt fleiri handtök innan bankakerfisins færu þannig í það að fylla út skýrslur. Virkt eftirlit væri mikilvægt en það mætti hins vegar ekki verða svo íþyngjandi að starfsfólk fjármálastofnana væri aðallega að horfa í baksýnisspegilinn.

„Ég held að það sé ógerningur fyrir fólk sem vinnur ekki við þetta að gera sér í hugarlund hversu umfangsmikið og flókið regluverkið er orðið,“ sagði Unnur Gunnarsdóttir, þáverandi varaseðlabankastjóri Fjármálaeftirlits Seðlabankans, við Innherja í lok árs 2021 um regluverk frá Evrópusambandinu um fjármálamarkaðinn. Tók hún þar undir orð kollega sinna frá Danmörku og Noregi um að regluverkið væri of flókið. Svo flókið raunar að það kæmi niður á eftirlitshlutverkinu.

Eftir Hjört J. Guðmundsson. Höfundur er sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur og heldur úti vefsíðunni Stjórnmálin.is     Greinin birtist fyrst í Morgunblaðinu 13.1.2026.